Wie Wat Bewaart

4 oktober 2026 · 33 minuten

Een Surinaamse miljonair en haar huis: van vergeten verhaal tot museum

In het depot van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed wandelt Cynthia McLeod door het Elisabeth Samsonhuis, dat duizenden kilometers verderop in Paramaribo wordt gerestaureerd. Ze vertelt het verhaal van Elizabeth Samson, een vrije zwarte zakenvrouw die in de 18e eeuw uitgroeide tot de eerste vrouwelijke miljonair van Amerika. Het huis moet een museum worden waar haar bijzondere levensverhaal en de Surinaamse geschiedenis tot leven komen.

• Elizabeth Samson, een vrije zwarte vrouw in het 18e-eeuwse Suriname, wordt beschouwd als de eerste vrouwelijke miljonair van de Amerika's.
• Het koloniaal bestuur voerde achttien argumenten aan tegen Elizabeth Samsons huwelijk met een witte man, maar gaf toe dat haar rijkdom het enige voordeel was.

In het Jachthuis St. Hubertus blijkt de beroemde ontwerper Berlage niet de enige te zijn geweest die het interieur bepaalde. Een familiearchief onthult dat zijn 'vergeten' collega Gertrude Arper een veel grotere rol speelde, onder meer bij het ontwerp van de kinderkamer. Deze aflevering laat zien hoe haar bijdrage de geschiedenis van het jachthuis voorgoed verandert.

• Een tekening uit het familiearchief van Machteld Metzlaar bewees dat de meubels in de kinderkamer van Jachthuis St. Hubertus door Gertrude Arper zijn ontworpen.
• Berlage nam ontslag als architect van Jachthuis St. Hubertus omdat Helene Kröller-Müller bleef vragen om aanpassingen die zijn zorgvuldig uitgedachte symmetrie verstoorden.

In kasteel Slangenburg probeert de Rijksdienst een historisch interieur te reconstrueren. Na de Tweede Wereldoorlog werd de inboedel van de familie Pasman geconfisqueerd en geveild. Conservator Jurriën zoekt naar documentatie en meubels om het kasteel weer in oude glorie te tonen.

In het Witsenhuis, waar kunst en literatuur elkaar al eeuwen ontmoeten, reist een bijzonder bureau van het depot terug naar huis. Het meubel vertelt het verhaal van Willem en Marie Witsen, van armlastige schrijvers die er nog altijd mogen wonen, en van de lagen geschiedenis die dit huis bewaart. Een podcast over erfgoed dat leeft, van zolder tot atelier, en van verleden tot toekomst.

• Marie Witsen-Jor bepaalde in haar testament dat armlastige schrijvers eeuwig in het Witsenhuis mogen wonen, wat nu de grootste Nederlandse literatuurprijs mogelijk maakt.
• Het bureau van Willem Witsen stond jaren in het collectiecentrum van de Rijksdienst, maar keerde terug naar het Witsenhuis om door schrijvers en besprekingen te worden gebruikt.

In deze aflevering keert het kunstcollectief De Vier Evangelisten terug naar hun grote installatie Tegen de keer, die na jaren uit de kisten komt. De vier kunstenaars blikken terug op hun samenwerking in de jaren 80, toen collectiviteit belangrijker was dan het individu. Conservator Alit Otterfanger vertelt hoe zij dit unieke werk destijds wist aan te kopen en te behouden.